بخشش و بهداشت رواني
اين يک حقيقت آشکار است که ما در دنيايي از تخطي ، تنفر و دشمني که ما را از هر طرف احاطه کرده است زندگي مي کنيم . ملتي که در جنگ با ملت ديگر است ، جنايتي که در خيابانها اتفاق مي افتد ، تخطي و ستمکاري در خانواده ها . هيچکس نيست که از اين فضاي ترس و اضطراب بوجود آمده با اين شرايط بدور باشد . بخشش ممکن است براي آنهايي که مورد ستمکاري و جنايت و تخطي قرار گرفته اند مفيد باشد و نقشي با ارزش در صلح و آشتي و هماهنگي بين مردم داشته باشد . ( ان رايت ونورث ۱۹۹۸ )
در نتيجه بخشش ، دردها و آزار ظلم کاهش مي يابد و به اين دردها اجازه داده نمي شود که بطور مداوم به شخص آسيب برساند. بخشش، قصد از تغيير قلبي است که آثار موفقيت آن، تلاش فعالي است براي جايگزيني تفکرات بد با خوب ، تلخي و عصبانيت با مهرباني ، بخشش چيرگي بر احساسات منفي مانند عصبانت ، تنفر ، ميل تلافي است و جايگزين کردن آنها با احساسات مثبت مانند دلسوزي ، خيرخواهي و حتي عشق است .
ان رايت و همکارانش معتقدند که قربانيها براي بخشيدن شخص آزار دهنده چهار مرحله را طي مي کنند تا آنها را ببخشند .
مرحله اول ( کشف ) Uncovering phase
قرباني از درد عاطفي که در نتيجه رنجش ايجاد مي شود آگاه شده و در خود نياز به تلافي و غيرعادلانه بودن رنجش را احساس مي کند .
۱ - آزمايش دفاعهاي رواني : اين مرحله در ارتباط با انکار مي باشد . يعني بيشتر مردم نمي توانند بپذيرند که عميقاً مورد تجاورز قرار گرفته اند .
۲ - مواجه شدن باعصبانيت : مرحله اي که عصبانيت ايجاد نمي شود بلکه آزاد مي شود و موقع مقابله يک مقدار کمي کاهش مي يابد . شخص بي عدالتي نسبت به خود را مي پذيرد و واکنش احساس منفي به مانند عصانيت ، حتي تنفر نسبت به خيانتکار متجاورز ، ... را نمايان مي سازد .
۳ - قبول شرمندگي در زمان مناسب آن : وقتي که بخشنده دقيقاً بي عدالتي را مي بيند و مي پذيرد . اين يک علامتي از عزت نفس است . گاهي احساس شرمندگي ، گناه يا تحقير عمومي مي کند .
۴ - آگاهي از سرمايه گذاري رواني : وقتي شخص مورد ظلم قرار گرفته سعي مي کند راه حلي براي درد خود پيدا کند . او هيجانات زيادي را به شرايط اضافه مي کند که مي تواند تخليه منفي انرژي باشد .
۵ - آگاهي از مرور ذهني در مورد ظلمي که به او شده است : شخص از اينکه آن واقعه را بطور متداول مرور ميکند ، آگاه است .
۶ - وقتي فرد خودش را با متخلف مقايسه مي کند بينش و آگاهي براي او ايجاد مي شود : شخص ممکن است حالت تأسف را با شرايط راحتي متجاوز مقايسه کند .
۷ - فرد از اين آگاه مي شود که ممکن است بر خلاف خواست خودش بطور دائم تغييراتي در او پيدا شود : يعني ظلم ممکن است تغييرات منفي و دائمي در شخص ايجاد کند .
۸ - بينشي که احتمال مي دهد ديدگاه « عادلانه بودن دنيا را » تغيير بدهد :
اين درک ممکن است شخص را به نتيجه اي برساند که زندگي بيش از اندازه غيرمنصفانه است .
مرحله دوم ( مرحله تصميم گيري)
قرباني به منظور ترک تفکر تلافي جويانه تصميم به بخشش متخلف مي گيرد .
۹ - تغيير در عقيده و تبديل به بينش جديد ؛ زيرا راهبردهاي قديمي ديگر در حل مسائل مؤثر نيستند : درک اينکه اشتغالهاي قبلي که با تجاوز و متجاوز يا ظالم و مظلوم داشته بر خلاف سلامتي است .
۱۰ - ميل به انتخاب بخشش : شخص ايده بخشش را قبول مي کند .
۱۱ - تعهد به بخشش فرد آسيب رساننده : نهايتاً متعهد به بخشش شخصي مي شود که باعث چنين دردي شده .
مرحله سوم ( مرحله عملي ) Work phase
قرباني درگير مراحل بخشش ظالم ، جنايتکار و متجاوز مي شود .
اين مرحله نياز دارد که قرباني داستان خيانتکار را بطور شناختي طرح کند . به منظور اينکه به طور احساسي متجاوز را شناسايي کند و بطور اخلاقي متعهد شود که درد خود را از آزاري که در نتيجه رنجش متخلف احساس کرده به او بازگرداند .
۱۲- چهارچوب بندي مجدد : در تصميم به بخشش ، شخص آسيب ديده ، ايده تلافي جويانه را کنار مي گذارد . اگر چه هنوز کاملاً تصميم به بخشش نگرفته است . شخص درگير رفرمينک Reframing است . يعني سعي در فهم داستان شخص متخلف را دارد .
۱۳ - همدلي نسبت به ظالم يا متخلف : اغلب اين بينش بالا با مشخصه هاي عاطفي ظالم همراه مي شود .
۱۴ - آگاهي از مهرباني که آن همراه با ظلم مي شود : ميل به شريک شدن در رنجي که آزارگر يا ظالم مي کشد . همدلي و مهرباني ممکن است به عنوان هديه براي متخلف يا ظالم به نظر بيايد .
۱۵ - قبول و تحمل درد :
عامل اصلي در بخشش ، قبول و تحمل درد است و مربوط به اين مي شود که شخص نمي خواهد درد از آسيب را به آزار دهنده و ديگران منتقل کند . در اين مرحله مانند واحد قبل شکل کيفيت هديه مانند بخشش نمايان مي شود که بفهمد يک عمل اخلاقي را انجام مي دهد .
مرحله چهارم ( مرحله نتيجه ) Deepening phase
۱۶ - يافتن معني براي خود و ديگران در رنج و مراحل بخشش :
فردبه منافع شخصي خود متوجه مي شود . يعني شخص آسيب ديده معني عميقي از ظلم و مراحل بخشش را در مي يابد .
۱۷- درک اينکه نياز به ديگران دارد ( بخشش در گذشته از طرف ديگران براي خودش ) :
شخص درک مي کند که خودش کامل نيست . خودش را به ياد مي آورد که لازم بوده از طرف ديگران مورد بخشش قرار بگيرد . شايد بخشنده از مهرباني فردي که قبلاً او را بخشيده قدرداني کند که حالا مي تواند براحتي براي ديگران نيز تعميم داده شود .
۱۸ - درک اينکه شخص تنها نيست : شخص به اين آگاهي مي رسد هر چند که خودش آزار ديده و اذيت مي کشد ولي فرد آزار رساننده نيز بخاطر رفتاري که انجام داده ناراحت است .
۱۹ - درک اينکه شخص هدف جديدي در زندگي در نتيجه اين ظلم داشته باشد :
يک احساس جديد از هدف يا جهت گيري در زندگي ايجاد بشود .
۲۰ - آگاهي از عواطف منفي و شايد افزايش عواطف مثبت : اگر آگاهي از درون و رهايي از اين عواطف نسبت به متخلف آشکار شود سرانجام اين فرايندها او را به بهبود سلامتي رواني هدايت مي کند و اينجاست که معماي بخشش آشکار مي شود . وقتي ما هديه مهرباني و دلسوزي را به ديگران مي دهيم خودمان التيام پيدا مي کنيم .
فريد من در تز دکتراي خود چنين نوشته که بيشتر مردم نياز دارند درباره بخشش آموزش و يادگيري داشته باشند تا بتوانند همديگر را ببخشند .
دسموند عقيده دارد که بدون بخشش در ما تنفر ايجاد مي شود . تنفري که تبديل به خصومت و عصبانيت مي شود و تنفر سلامتي را بتدريج از بين مي برد . بخشش يک نياز حياتي و مطلق براي ادامه حيات بشريت است .
بسياري از تحقيقات نشان مي دهد که بخشش بطور مستقيم بر هيجان عصبانيت بوسيله کاهش شدت آن در قلب و فکر اثرمي گذارد و همچنين هر وقت بخشش نسبت به يک نارضايتي يا تجربه آسيب زاي زندگي کسي بطور موفقيت آميز بکار برده شود ، مقداري از عصبانيت آن رنجش را از بين مي برد . هر چه شدت رنجش هيجاني بيشتر باشد وقت بيشتري نياز دارد تا عصبانيت موجب شده را حل يا کنترل کند .
همچنين ان رايت معتقد است که مهمترين فوايد رواني حاصل از نتيجه بخشش ، کاهش عصبانيت و تنفر ، افزايش احساس عشق و پيشرفت در کنترل عصبانيت و ظرفيت پذيري براي اعتماد ، آزاد شدن از کنترل افراد و حوادث گذشته ، بهبود الگوي خواب ،اعتماد به نفس زياد در روابط ، پيشرفت در کارايي و حل پيامدهاي جسماني و بيماريهايي که بوسيله تنفر بوجود مي آيد ، است .
محدوديت بخشش :
فيتزگيبانز معتقد است که با توجه به تجربه کلينيکي من ، بخشش نمي تواند يک راه حل واحد براي همه دردهاي احساسي که از وقايع آسيب زاي زندگي منتج شده باشد . بلکه مي تواند کمک کند تا مقداري از درجه غم حاصل از آسيبهاي احساس را کاهش بدهد ولي بنظر نمي آيد که نااميدي و يأس و درد عميقي که از خيانت بوسيله تعدادي از مردم تجربه شده را التيام ببخشد .
همچنين بخشش نمي تواند بطور مستقيم عصبانيت يک شخص را که حاصل از ضعف شخصيت او است مانند نادسيسم ، بزرگ منشي ، بي قراري ، فقدان ارزشهاي اخلاقي ، اداره کند . هر چند که آن يک وسيله درماني قدرتمند است ولي به تنهايي نمي تواند راه حل کاملي براي تنفر شديد ، خصومت شديد و کينه شديد باشد .
متأسفانه بخشش هميشه نمي تواند نتيجه اي حتي به شکل حالت خنثي نسبت به متجاوز را ايجاد کند ، مخصوصاً وقتي که متجاوز ميل به تغيير رفتار خودش را نشان نمي دهد . مثل اين که در روابط زناشوئي وقتي که يک کسي عصبانيتهاي حل نشده با والدين خود را متوجه همسر خود مي کند و يا اشتياقي براي تغيير رفتار خودشيفتگي خود ندارد ، همين کافي است که قرباني ، ديگر تحمل رنجش را نمي کند و ديگر نمي تواند پذيراي آسيب باشد .
بخشش ( عفو ) از نظر اسلام :
شيريني که در عفو وجود دارد در انتقام وجود ندارد .
کيفر بدي ، مجازاتي همانند آن است و هر کس عفو و اصلاح کند اجر و پاداش او با خداست ، که خداوند ظالمان را دوست نمي دارد . ( شوري /۴۰ )
رسول اکرم (ص) : بر شما باد گذشت ، زيرا گذشت نيفزايد براي بنده جز عزت . از هم بگذريد ، تا خدا به شما عزت دهد .
اميرالمؤمنين مي فرمايد : گذشت و عفو تاج کارهاي نيک و جوانمردانه است .
اميرالمؤمنين مي فرمايد : بهترين عفو آن است که در حال توانائي باشد .
امام صادق (ع) فرمود : سه مکارم از دنيا و آخرتند . در گذري از کسي که به تو ستم کرده و پيوند کني با کسي که از تو بريده و بردباري کني هنگامي که با تو ناداني کنند .
امام باقر (ع) فرمود : پشيماني برگذشت بهتر و آسانتر است از پشيماني بر کيفر .
افراد با ايمان و پرهيزکار در برابر انواع آزارها و تجاوزها تحت تأثير قرار نمي گيرند و خويشتن را نمي بازند ، بلکه آنها را با عفو و احسان مبادله مي نمايند واز مرحله انتقام جويي به پايگاه رفيع فرو نشاندن خشم و صبر و خويشتن داري در برابر تجاوز تعالي يافته و سپس به مقام عفو در مقابل بدي ديگران نائل مي شوند .
سرانجام قلبشان به صورت چراغي تابان و نوري عاري از ظلمت و تاريکي و آرامشي رهيده از اضطراب و پريشاني در مي آيد .
عفو بجا و عفو نابجا :
اگر کسي به افراد بد کند او طبق دستوراولياي اسلام او را مي بخشد ولي اين دستور در جايي قابل اجرا است که بد کننده لايق عفو و اغماض باشد . اما اگر چشم پوشي از بدي او موجب گستاخي و تجريش مي شود و زيانهاي تازه اي به بار مي آورد . بايد مورد تعقيبش قرار داد و اين مطلب در رساله حقوق امام سجاد (ع ) تصريح شده است .
حق کسي که به شما بد کرده اين است که او را ببخشي و عفو نمايي . اما اگر دانستي که عفو او زيانبار است با استنصار از قانون و قاضي و مردم ، مجازاتش مي نمايي . عفو در مواردي که موجب تشويق و جري شدن ستمگر و نابخرد است پسنديده نيست .
مطلب امروز یکی از رازهای شگفت انگیز دنیای کهن و باستانی ما میباشد. مطلبی درباره" 
